"Υπήρχαν στην Ελλάδα μαμούθ; Το παράδειγμα των Γρεβενών" (Πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης)

 Θάνος Π. (Β2)

ΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΟΥ ΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Μελέτη περίπτωσης: Η περιοχή των Γρεβενών

---

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο ελλαδικός χώρος αποτελεί μία από τις γεωλογικά πιο πολύπλοκες και ενδιαφέρουσες περιοχές της Ευρώπης. Η σημερινή μορφή του εδάφους, τα βουνά, οι πεδιάδες, τα φαράγγια και οι ακτές της Ελλάδας είναι αποτέλεσμα γεωλογικών διεργασιών που διήρκεσαν εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια.
Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η παρουσίαση του γεωλογικού παρελθόντος του ελλαδικού χώρου μέσα από μια χρονολογική προσέγγιση, με έμφαση στην περιοχή των Γρεβενών, η οποία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα λόγω της μεγάλης γεωλογικής της ποικιλίας.

---

1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Η Ελλάδα βρίσκεται στο όριο σύγκλισης της Αφρικανικής και της Ευρασιατικής λιθοσφαιρικής πλάκας. Η σύγκρουση αυτή προκάλεσε:

• πτυχώσεις,
• ανυψώσεις οροσειρών,
• σεισμική δραστηριότητα,
• ηφαιστειακή δράση,
• και τη δημιουργία πολύπλοκων γεωτεκτονικών ζωνών.

Ο ελλαδικός χώρος χωρίζεται σε γεωτεκτονικές ζώνες, με σημαντικότερες:

• τη ζώνη της Πίνδου,
• τη ζώνη Πελαγονικής,
• και τη ζώνη Αλμωπίας.
  Η περιοχή των Γρεβενών βρίσκεται κυρίως στη ζώνη της Πίνδου και επηρεάζεται έντονα από αυτήν.

---

2. ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΑΝΑ ΑΙΩΝΑ

2.1 Παλαιοζωικός αιώνας (540–250 εκατομμύρια χρόνια πριν)

Κατά τον Παλαιοζωικό αιώνα, ο ελλαδικός χώρος αποτελούσε τμήμα της υπερηπείρου Γονδβάνα.
Την περίοδο αυτή:

• σχηματίστηκαν τα παλαιότερα πετρώματα,
• δημιουργήθηκαν μεταμορφωμένα πετρώματα, όπως σχιστόλιθοι και γνεύσιοι,
• τέθηκαν τα θεμέλια των μελλοντικών τεκτονικών ζωνών.

Τα πετρώματα αυτά βρίσκονται σήμερα σε μεγάλα βάθη και αποτελούν το γεωλογικό υπόβαθρο της Ελλάδας.

---

2.2 Μεσοζωικός αιώνας (250–65 εκατομμύρια χρόνια πριν)

Τριαδική – Ιουρασική περίοδος

Κατά τον Μεσοζωικό αιώνα, ο ελλαδικός χώρος καλυπτόταν σε μεγάλο βαθμό από τη θάλασσα της Τηθύος.
Σε αυτό το περιβάλλον:

• αποτέθηκαν ασβεστόλιθοι,
• σχηματίστηκαν ιζηματογενή πετρώματα,
• δημιουργήθηκε ωκεάνιος φλοιός.

Κρητιδική περίοδος

Η σύγκλιση των λιθοσφαιρικών πλακών οδήγησε:

• στη σύγκρουση ηπειρωτικών μαζών,
• στην ανύψωση του ωκεάνιου φλοιού στην ξηρά,
• και στη δημιουργία των οφιολίθων.

👉 Στα Γρεβενά, τα οφιολιθικά πετρώματα (σερπεντινίτες, βασάλτες) αποτελούν από τα πιο χαρακτηριστικά γεωλογικά στοιχεία της περιοχής και είναι από τα πιο καλοδιατηρημένα στην Ευρώπη.

---

2.3 Καινοζωικός αιώνας (65 εκατομμύρια χρόνια πριν – σήμερα)

Παλαιογενές

• Έντονες πτυχώσεις και ανυψώσεις.
• Δημιουργία της οροσειράς της Πίνδου.
• Απόθεση φλύσχη (εναλλαγές ψαμμιτών και αργίλων).

Η περιοχή των Γρεβενών ανυψώνεται και αρχίζει να αποκτά ορεινό χαρακτήρα.

---

Νεογενές

• Δημιουργία λιμναίων και ποτάμιων λεκανών.
• Απόθεση μάργων, αργίλων και κροκαλοπαγών.
• Ανάπτυξη πλούσιας χλωρίδας και πανίδας.

---

Τεταρτογενές

• Διαμόρφωση του σημερινού αναγλύφου.
• Παγετωνικές και διαβρωτικές διεργασίες.
• Έντονη δράση ποταμών, όπως ο Αλιάκμονας.
• Δημιουργία φαραγγιών, κοιλάδων και αποθέσεων.

Η περιοχή των Γρεβενών παρουσιάζει σήμερα έντονη σεισμικότητα λόγω ενεργών ρηγμάτων.

---

3. Η ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΓΡΕΒΕΝΩΝ

Η περιοχή των Γρεβενών θεωρείται γεωλογικά πολύ σημαντική επειδή:

• διαθέτει μοναδικά οφιολιθικά συμπλέγματα,
• παρουσιάζει πλήρη καταγραφή της σύγκρουσης λιθοσφαιρικών πλακών,
• περιλαμβάνει πλούσιο απολιθωματοφόρο υλικό,
• αποτελεί φυσικό «εργαστήριο» για γεωλόγους.

---

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Το γεωλογικό παρελθόν του ελλαδικού χώρου είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιων και πολύπλοκων διεργασιών. Η περιοχή των Γρεβενών αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης, καθώς συνδυάζει στοιχεία από όλες σχεδόν τις γεωλογικές περιόδους. Η μελέτη της γεωλογίας της περιοχής βοηθά στην κατανόηση όχι μόνο του παρελθόντος της Ελλάδας, αλλά και των φυσικών φαινομένων που συνεχίζουν να τη διαμορφώνουν μέχρι σήμερα.

---

 

 Στέλιος Μπ.

Παλαιοντολογικές ανασκαφές στον ελλαδικό χώρο 

Τον περασμένο Αύγουστο θεμελιώθηκε στο Ίσιωμα Καρυών, κοντά στη Μεγαλόπολη, το πρώτο Παλαιοντολογικό Μουσείο και Πάρκο Φυσικής Ιστορίας της Πελοποννήσου. Ο Δρ. Γεώργιος Θεοδώρου, ομότιμος Καθηγητής Παλαιοντολογίας-Στρωματογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, που θα επιμεληθεί επιστημονικά την έκθεσή του, μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για την πλούσια παλαιοντολογική κληρονομιά της χώρας μας, που συχνά αγνοούμε.

Γιατί θεωρείτε ότι το Πικέρμι αποτελεί μία θέση ιδιαίτερου παλαιοντολογικού ενδιαφέροντος;

Το Πικέρμι είναι γνωστό από το 1836 περίπου, που ξεκίνησε η πρώτη συλλογή απολιθωμάτων. Τότε ο George Finlay πήγε εκεί, μάζεψε κάποια κόκκαλα τα οποία ονόμασε «ελληνικά κόκκαλα» σε κάποιες επιστολές. Λίγο αργότερα ένα βαυαρός στρατιώτης μάζεψε απολιθώματα που είχαν μέσα κάποιους κρυστάλλους, νόμιζε ότι ήταν διαμάντια και τα πήγε στη Γερμανία. Εκεί κατάλαβε ότι δεν ήταν θησαυρός αλλά κρύσταλλοι ανθρακικού ασβεστίου, μηδενικής αξίας. Όμως, επειδή αυτοί οι κρύσταλλοι ήταν μέσα σε οστά διαφόρων ζώων, ακόμη και πιθήκων, προκάλεσαν το διεθνές ενδιαφέρον και ξεκίνησαν να γίνονται ανασκαφές. Από το 1850, 1860, συνεχώς μέχρι το 1900, 1912, έχουμε πολύ έντονη ανασκαφική δραστηριότητα στο Πικέρμι, το οποίο έχει χαρακτηριστεί από Γάλλους ως η «Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας». Τόσο αυτό τον χαρακτηρισμό όσο και την ονομασία «Πικέρμι» μπορούμε να τα δούμε και ως τίτλους σε εκατοντάδες δημοσιεύσεις παλαιοντολογικές. Θα ήταν αδύνατο αυτή τη στιγμή να κάνουμε έναν κατάλογο δημοσιεύσεων που αναφέρουν μέσα το Πικέρμι γιατί είναι πολλές χιλιάδες, ανά τον κόσμο, σε Ευρώπη, Ρωσία, Βραζιλία, Αμερική κλπ. Παντού αναφέρεται και παντού ξέρουν το Πικέρμι.

 

 

Αναζητώντας τα ίχνη των μεγάλων θηρίων, που υπήρχαν πριν από εκατομμμακεδονική γη αποδεικνύεται ιδιαίτερα πλούσια σε ευρήματα.

Ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Νίκος Πιτσιακίδης, περιηγείται στο άγνωστο σε πολλούς μουσείο στο χωριό Καλαμωτό ή Νέα Καλίνδοια λίγο μετά το Ζαγκλιβέρι.ύρια χρόνια στον Ελλαδικό χώρο Αναζητώντας τα ίχνη των μεγάλων θηρίων, που υπήρχαν πριν από εκατομμύρια χρόνια στον Ελλαδικό χώρο η μακεδονική γη αποδεικνύεται ιδιαίτερα πλούσια σε ευρήματα.

Ο Αλέξανδρος Κυριαζίδης, υπεύθυνος του μουσείου, αναφέρει ότι η παλαιοντολογικά ευρήματα περιλαμβάνουν απολιθωμένα οστά τα οποία ήρθαν στο φως έπειτα από τις ανασκαφές που ξεκίνησαν το 2002 με την καθηγήτρια του Α.Π.Θ. Ευαγγελία Τσουκαλά.

Αυτό το περιβάλλον που θεωρείται δεδομένο τα τελευταία 4.000 χρόνια δεν έχει την παραμικρή σχέση με αυτό που υπήρχε παλαιότερα. Η Μακεδονία θύμιζε αφρικανική σαβάνα και ένα σωρό θηρία απολάμβαναν έναν πλούσιο βιότοπο.

Η περιοχή πριν από δυο εκατ. χρόνια κυριαρχείτο από τα μαμούθ, που άφησαν τα σκελετικά τους υπολείμματα στο έδαφος. Εντυπωσιακός είναι ο χαυλιόδοντας ενός θηλυκού Μαμούθ του Νότου με μήκος 2,05 μέτρα, προγόνου του τριχωτού ελέφαντα

Μια σαβάνα με ιπποποτάμους, ίδιους με αυτούς που ζούν σήμερα στην Αφρική, το σαγόνι μιας γιγαντιαίας ύαινας, διπλάσιας σε μέγεθος από την σημερινή, που έζησε πριν από περίπου 2.000.000 χρόνια, η κάτω γνάθος ενός γιγάντιου ελαφιού,  δέκα φορές μεγαλύτερο από τα σημερινά και τα κέρατα του μεγαλόκερου της γιγαντιαίας άλκης, είναι κάποια από τα όσα ήρθαν στο φως. Ο πλούτος που κρύβεται δεν είναι μουσειακής σημασίας. Είναι η μελέτη για την εξέλιξη του πλανήτη, του κλίματος, της υπάρξεως των πρωτευόντων.

Ποιος ασχολείται με τα ευρήματα πρωτευόντων ανθρωποειδών, τα απολιθώματα των οποίων βρέθηκαν στην Ελλάδα και έχουν χρονολογηθεί στην ύστερο Μειόκαινο περίοδο, δηλ. πρίν από  9.600.000 και 8.700.000 χρόνια. Στο Ξηροχώρι στον γειτονικό δήμο Χαλκιδόνος (και στην Νικήτη Χαλκιδικής) ανακαλύφθηκαν τα οστά του Ουρανοπίθηκου του Μακεδονικού, ο οποίος ανέτρεψε τις θεωρίες της εξέλιξης, αφού η διεθνής επιστημονική κοινότητα  απεφάνθη ότι πρόκειται για πρόγονο του αυστραλοπίθηκου, και πιθανότατα υπήρχε στην Ευρασία, προτού επέλθη ο σημερινός σχηματισμός των ηπείρων. Πρίν από περίπου δεκαπέντε χρόνια η μελέτητου καθηγητού γεωλογίας Γεωργίου Κουφού έγραψε ιστορία.

 του καθηγητού γεωλογίας Γεωργίου Κουφού έγραψε ιστορία.

Ακολουθεί λίστα με βασικά μουσεία παλαιοντολογίας και φυσικής ιστορίας:

Στην Ελλάδα

·    Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή (ΚηφισιάΑττική): Εστιάζει στη βοτανολογία,ζωολογία,γεωλογία και παλαιοντολογία.

·    Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας ΕΚΠΑ (Αθήνα): Διαθέτει πλούσιες συλλογές απολιθωμάτων.

·    Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Μετεώρων και Μανιταριών (Καλαμπάκα): Συνδυάζει τη φυσική ιστορία με την παλαιοντολογία της περιοχής.

·    Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Αιγαίου (Σάμος): Εστιάζει στη φυσική ιστορία και τα απολιθώματα του Αιγαίου.

·    Μουσείο Γεωλογίας-Παλαιοντολογίας ΑΠΘ (Θεσσαλονίκη): Ερευνητικό μουσείο με σημαντικά παλαιοντολογικά δείγματα.

·    Μουσείο Ορυκτολογίας-Πετρολογίας ΕΚΠΑ (Αθήνα).

·    Μουσείο Ζωολογίας ΕΚΠΑ (Αθήνα). 

 

Ραφαηλία Γκ., Μάγδα Δ. (Β1)

 

Γεωργία, Καλλιόπη , Λαμπρινή (Β1)